formularz kontaktowy z wydawnictwem
„KRAKOWSKI RYNEK NIERUCHOMOŚCI”
 

imię i nazwisko
adres email
temat pytania
treść pytania
    
  logowanie do panelu klienta
 
adres email
hasło
  Wyszukiwanie artykułu
 
szukana fraza
szukaj w polach:  autor   tytuł   treść  



Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia

Brunon Paul

artykuł opublikowany w numerze 3/2008 „Krakowskiego Rynku Nieruchomości”



W związku z wchodzącą w życie 2 października 2008 r. ustawą, z dnia 24 sierpnia 2007 r., o zmianie ustawy Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2007 r., nr 181, poz. 1287 ze zm.), w tym w szczególności Kodeksu cywilnego oraz Kodeksu postępowania cywilnego, wiele osób zyska szansę na znacznie szybsze potwierdzenie praw do spadku. Sytuacja ta powinna korzystnie wpłynąć na rynek nieruchomości, gdyż bardzo często zakup nieruchomości hamowało przedłużające się postępowanie spadkowe. Trzeba jednak podkreślić, że ustawy w znowelizowanym brzmieniu nie będzie się stosowało do spadków otwartych przed dniem 1 lipca 1984 r., czyli zgodnie z dyspozycją art. 924 kc nowelizacja dotyczy tylko spadków po osobach zmarłych od wyżej wskazanego dnia. Przyjęcie tej daty jest ściśle związane z funkcjonowaniem rejestru PESEL.
Zasadniczym zamierzeniem nowelizacji jest istotne poszerzenie kompetencji notariuszy i referendarzy sądowych w zakresie postępowania spadkowego w sprawach należących raczej do zakresu „ochrony prawnej” niż „wymiaru sprawiedliwości”, a przez to przyśpieszenie tych spraw. Przy tym, pisząc w dużym skrócie, chodzi o sprawy, w których brak sporów między stronami.
W odniesieniu do referendarzy sądowych nowelizacja wprowadza ogólną klauzulę kompetencyjną, zgodnie z którą czynności procesowe w postępowaniu spadkowym może wykonywać referendarz sądowy, z wyłączeniem jednak prowadzenia rozprawy, zabezpieczenia spadku oraz przesłuchania świadków testamentu ustnego (nowy art. 509[10]§3 kpc). Notariusze zaś uzyskają bardzo istotne uprawnienie do wydawania aktów poświadczenia dziedziczenia ustawowego i testamentowego, z wyłączeniem jednak dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych (nowy art. 95a ustawy, z dnia 14 lutego 1991 r., Prawo o notariacie [Dz. U. z 2002 r., nr 42, poz. 369 ze zm.]), prawo do wykonywania czynności związanych z otwarciem i ogłoszeniem testamentu (nowy art. 649§1 kpc) oraz sporządzaniem zaświadczeń o powołaniu wykonawcy testamentu (nowy art. 665§1 kpc).
Przy tym poświadczenie dziedziczenia sporządzone przez notariusza miałoby mieć taką samą moc prawną jak sądowe postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, jednocześnie jednak byłoby możliwe do wydania jedynie w sprawach bezspornych. Jeśli natomiast między wszystkimi osobami, które mogą być brane pod uwagę jako spadkobiercy zarówno testamentowi, jak i ustawowi, nie będzie zgody, a także gdy w rachubę wchodzić będzie dziedziczenie na podstawie tzw. testamentów szczególnych, np. ustnego – prawa do spadku stwierdzałby nadal wyłącznie Sąd.
Należy zaznaczyć, że ta nowelizacja nie wyłącza drogi sądowej w odniesieniu do żadnej kategorii spraw spadkowych. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu nowelizacji, nowa regulacja pozostawia do wyboru stron sposób załatwienia danej sprawy spadkowej – wystąpienie do sądu spadku o stwierdzenie nabycia spadku bądź zwrócenie się do notariusza o wydanie aktu poświadczenia dziedziczenia. Przy tym analogiczny wybór przysługuje w odniesieniu do innych kategorii spraw spadkowych – złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (art. 640 § 1 kpc), otwarcia i ogłoszenia testamentu (art. 649 § 1 kpc), uzyskania zaświadczenia o powołaniu wykonawcy testamentu (art. 665 K.p.c.). Jednocześnie procedura uzyskania notarialnego poświadczenia dziedziczenia powinna być znacznie szybsza i mniej sformalizowana niż obowiązująca w postępowaniu sądowym o stwierdzenie nabycia spadku (art. 669 i n kpc).
Podkreślić też trzeba, że w przypadku sądowego stwierdzenia nabycia spadku wyłącznie właściwym jest Sąd spadku, a więc, co do zasady, sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy (art. 628 kpc), natomiast notarialne poświadczenie dziedziczenia może być sporządzone przed notariuszem w dowolnej miejscowości. Takie podejście do spraw spadkowych nie tylko spowoduje ich przyśpieszenie, ale też odpowiada tendencjom występującym w Unii Europejskiej, zaś podobne rozwiązania zostały już przyjęte w niektórych państwach członkowskich.

Kierując się tymi względami, ustawodawca dokonał nowelizacji Kodeksu cywilnego, wprowadzając zmiany do art. 1025-1028 kc, a w ślad za tym zmieniając także procedurę cywilną w stosownym zakresie. Bardzo istotnym jest, że zgodnie z art. 1025 kc w brzmieniu wprowadzanym nowelizacją Sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę, zaś notariusz co do zasady sporządza akt poświadczenia dziedziczenia. Jednocześnie domniemywa się, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, jest spadkobiercą, przy czym przeciwko domniemaniu wynikającemu ze stwierdzenia nabycia spadku nie można powoływać się na domniemanie wynikające z zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.
Jednocześnie zgodnie z dodanym nowelizacją art. 669(1) kpc Sąd spadku w szczególności uchyla zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli w odniesieniu do tego samego spadku zostało wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, a także w przypadku zarejestrowania dwóch lub więcej aktów poświadczenia dziedziczenia w odniesieniu do tego samego spadku – co ze względu na wyżej wskazany informatyczny system zabezpieczenia rejestracji powinno być mało prawdopodobne – przy czym wtedy wydaje stosowne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.
W każdym przypadku uchylenia zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia sąd zawiadamia o tym notariusza, który uchylony akt sporządził, oraz Krajową Radę Notarialną, przesyłając odpisy wydanego orzeczenia. Tak więc z jednej strony dojdzie do pewnego odciążenia Sądów w zakresie postępowań spadkowych, jednak z drugiej – co może się ujawnić w szczególności w początkowym okresie obowiązywania nowelizacji – może dochodzić do nawarstwiania się obowiązków informacyjno-kontrolnych po stronie sądownictwa powszechnego.

Tak jak obecnie, stwierdzenie nabycia spadku nie będzie mogło nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku, przy czym warunek ten wstrzymuje także możliwość sporządzenia poświadczenie dziedziczenia. Jednocześnie jednak w związku z nowelizacją Prawa o notariacie wprowadzono przepis, zgodnie z którym, jeżeli od dnia otwarcia spadku nie upłynęło sześć miesięcy, w protokole dziedziczenia należy zamieścić oświadczenia spadkobierców o prostym przyjęciu spadku lub przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza albo o odrzuceniu spadku, chyba że oświadczenia tej treści zostały już przez spadkobierców uprzednio złożone. W takim przypadku należy zamieścić wzmiankę o dacie, miejscu i treści złożonych przez poszczególnych spadkobierców oświadczeń. Tym samym termin sześciomiesięczny w żadnym stopniu nie wpłynie na przedłużenie postępowania prowadzonego przed notariuszem, gdyż całość koniecznych do sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia czynności będzie można zamknąć w ciągu jednego dnia.

Bardzo istotnym jest, że zgodnie z przyszłym brzmieniem art. 1027 kc względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia nie tylko stwierdzeniem nabycia spadku, ale także zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia. Oczywiście skuteczne uzyskanie jednego z tych dokumentów faktycznie uniemożliwia i także czyni zbędnym uzyskanie drugiego z nich.

Ponadto rozszerzono także ochronę nabywcy w dobrej wierze, gdyż zgodnie z nowelizowanym art. 1028 kc, jeżeli ten, kto uzyskał stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, lecz spadkobiercą nie jest, rozporządza prawem należącym do spadku na rzecz osoby trzeciej, osoba, na której rzecz rozporządzenie następuje, nabywa prawo lub zostaje zwolniona od obowiązku, chyba że działa w złej wierze. Jest to logicznym następstwem przyjęcia koncepcji, że akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza ma mieć taką samą moc prawną jak sądowe postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.
Jak wskazałem wyżej, zmiany prawa materialnego spowodowały też konieczność znowelizowania prawa procesowego. Poza wyżej już wzmiankowanymi należy przede wszystkim zauważyć, że zgodnie z nowym brzmieniem art. 649§1 kpc już nie tylko Sąd, ale także notariusz może otwierać i ogłaszać testament, jednocześnie notariusz niezwłocznie zawiadamia o tych czynnościach Sąd spadku, przesyłając odpis sporządzonego protokołu. Ponadto zgodnie z art. 653 kpc w nowelizowanym brzmieniu, zaistnieje możliwość przechowywania przez notariusza testamentu wraz z protokołem jego otwarcia i ogłoszenia. Jednakże na żądanie Sądu spadku notariusz będzie zobowiązany przesłać złożony testament temu Sądowi. Oczywiście nowelizacja wywołała także dalsze zmiany w przepisach postępowania cywilnego, mające zasadniczo za zadanie zsynchronizowanie ich brzmienia z nowymi obowiązkami notariuszy, jednak ich szczegółowe omawianie nie wydaje się w tym artykule konieczne.
Przechodząc już do spraw ściśle związanych z notarialnym poświadczeniem dziedziczenia, trzeba zaznaczyć, że o ile konsul zgodnie z art. 19 ustawy, z dnia 13 lutego 1984 r., o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2002 r., nr 215, poz. 1823 ze zm.) ma możliwość wykonywania czynności notarialnych, o tyle jednak w sposób wyraźny wyłączono spośród nich sporządzanie aktu poświadczenia dziedziczenia. Tak więc ta możliwość formalnego potwierdzenia praw do spadku została zastrzeżona jedynie dla notariuszy.
Akt poświadczenia dziedziczenia ma, podobnie jak akt notarialny, solenny charakter. Do cytowanej wyżej ustawy Prawo o notariacie wprowadzono nowelizacją rozdział 3a o tytule „Akty poświadczenia dziedziczenia”, regulujące zasadnicze kwestie związane z tą nowo wprowadzaną czynnością notarialną. Przy czym należy jeszcze raz podkreślić, iż instytucja notarialnego poświadczenia dziedziczenia stanowi środek ochrony prawnej, alternatywny i równoległy w stosunku do sądowej drogi potwierdzenia uprawnień spadkowych. Zaś wybór sposobu potwierdzenia praw do spadku pozostawiony zostaje woli spadkobierców.
Zgodnie z nowelizacją notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, z wyłączeniem dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych, ale jak wskazano tylko w sytuacjach niespornych. Jednocześnie zgodność między uczestnikami czynności (wszystkimi spadkobiercami zarówno ustawowymi, jak i testamentowymi) musi obejmować wszystkie elementy poświadczenia dziedziczenia, a więc zarówno krąg spadkobierców uprawnionych do dziedziczenia, tytuł dziedziczenia, jak i wysokość udziałów przypadających poszczególnym spadkobiercom. Ta niesporność przejawia się formalnie poprzez złożenie zgodnego w każdym z wyżej wskazanych aspektów żądania o sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia (nowy art. 95c§2 pkt 1) oraz podpisanie przez wszystkich uczestników postępowania sporządzonego przez notariusza aktu poświadczenia dziedziczenia (nowy art. 95f§1 pkt 9).

Zgodnie z wprowadzanym nowelizacją art. 95b. przed sporządzeniem aktu poświadczenia dziedziczenia notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi. Zgodnie z nowym art. 95c, przystępując do spisania protokołu dziedziczenia, zawierającego szereg oświadczeń złożonych przez spadkobierców, notariusz poucza osoby biorące udział w spisywaniu protokołu o obowiązku ujawnienia wszelkich okoliczności objętych treścią protokołu oraz o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych oświadczeń. Zaś wzmiankę o tym pouczeniu zamieszcza się w protokole dziedziczenia. Do protokołu notariusz załącza: odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów stanu cywilnego osób powołanych do spadku z ustawy oraz inne dokumenty mogące mieć wpływ na ustalenie praw do spadku.
Następnie po spisaniu protokołu dziedziczenia, a tym samym ustaleniu wszelkich koniecznych do potwierdzenia dziedziczenia okoliczności, które oczywiście muszą być niesporne, notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia, ale tylko jeżeli nie ma wątpliwości co do osoby spadkobiercy i wysokości udziałów w spadku. Ustawodawca wyraźnie wskazał, że mimo braku sporu pomiędzy stawającymi do aktu spadkobiercami, notariusz odmawia sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia, jeżeli:
1) w stosunku do spadku został już uprzednio sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia lub wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku,
2) w toku sporządzania protokołu dziedziczenia ujawnią się okoliczności wskazujące, że przy jego sporządzeniu nie były obecne wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi albo istnieją lub istniały testamenty, które nie zostały otwarte i ogłoszone,
3) wskutek braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada, jako spadkobiercy ustawowemu, gminie albo Skarbowi Państwa,
4) spadkodawca w chwili śmierci był cudzoziemcem lub, nie posiadając żadnego obywatelstwa, nie zamieszkiwał w Rzeczypospolitej Polskiej, albo w skład spadku wchodzą prawa rzeczowe lub posiadanie nieruchomości położonej za granicą.
Gdy żadne z dotychczas wskazanych przeszkód się nie ujawnią, notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia, co do którego zasadniczo stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące aktów notarialnych. Na protokole dziedziczenia zamieszcza się adnotację o sporządzeniu aktu poświadczenia dziedziczenia.
Jak zostało wskazane, akt poświadczenia dziedziczenia winien być podpisany przez wszystkich uczestników postępowania. Podpisy te stanowią potwierdzenie i zgodę między uczestnikami czynności co do wszelkich wymienionych kwestii związanych ze spadkobraniem. Brak tych podpisów, a tym samym spór między spadkobiercami co do treści sporządzanego aktu, uniemożliwia jego ostateczne sporządzenie.
Niezwłocznie po sporządzeniu aktu poświadczenia dziedziczenia notariusz dokonuje jego wpisu do rejestru aktów poświadczenia dziedziczenia, utworzonego przez Krajową Radę Notarialną, przez wprowadzenie za pośrednictwem systemu teleinformatycznego stosownych danych, opatrując wpis bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu. Sam jawny rejestr aktów poświadczenia dziedziczenia, który ma być dostępny w szczególności na stronie internetowej Krajowej Rady Notarialnej, ma obejmować:
1) numer wynikający z kolejności wpisu,
2) dzień, miesiąc i rok oraz godzinę i minutę dokonania wpisu,
3) dzień, miesiąc i rok oraz miejsce sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia,
4) imię, nazwisko i siedzibę kancelarii notariusza, a jeżeli akt poświadczenia dziedziczenia sporządził zastępca notariusza – nadto imię i nazwisko zastępcy,
5) imię i nazwisko spadkodawcy, imiona jego rodziców oraz jego numer PESEL,
6) datę i miejsce zgonu spadkodawcy oraz jego ostatnie miejsce zamieszkania.

Adnotację o zarejestrowaniu umieszcza się na akcie poświadczenia dziedziczenia, wskazując numer wynikający z kolejności wpisu a także dzień, miesiąc i rok oraz godzinę i minutę dokonanego wpisu. Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Jak wskazano w uzasadnieniu projektu ustawy nowelizującej, „problemem zasadniczym, który pojawia się w związku z instytucją notarialnego poświadczenia dziedziczenia, jest zapewnienie bezpieczeństwa obrotu, w szczególności uniknięcie funkcjonowania w obrocie w odniesieniu do tego samego spadku dwóch różnych poświadczeń dziedziczenia, bądź uniknięcie sytuacji, w której akt poświadczenia dziedziczenia narusza, czy też w ogóle pomija, prawa niektórych spadkobierców. Wprawdzie podobne zagrożenia występują w przypadku sądowego stwierdzenia nabycia spadku, jednakże ich skala wydaje się być znacznie mniejsza. Przede wszystkim bowiem w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku jest przewidziana właściwość miejscowa wyłączna Sądu spadku, co samo w sobie istotnie ogranicza możliwość wydania dwóch różnych postanowień o stwierdzeniu nabycia tego samego spadku. Ponadto Sąd, inaczej niż notariusz, nie występuje w stosunku do uczestników postępowania spadkowego w relacji de facto usługodawcy”. Uniknięciu tych problemów mają służyć w szczególności wyżej wskazane zabezpieczenia. Oczywiście została także przez ustawodawcę przewidziana możliwość uchylenia aktu poświadczenia dziedziczenia.

Jak wskazano w uzasadnieniu projektu nowelizacji, jeżeli „chodzi o możliwość zmiany testamentu lub jego odwołania, to okoliczność ta sama przez się nie stoi na przeszkodzie sporządzeniu poświadczeń dziedziczenia przez notariusza. Art. 679§4 kpc w projektowanym brzmieniu przewiduje w takim przypadku możliwość uchylenia poświadczenia dziedziczenia. Należy również zwrócić uwagę, że – zgodnie z proj. art. 95e§1 ustawy Prawo o notariacie – sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia jest możliwe tylko wtedy, gdy notariusz nie ma wątpliwości co do osoby spadkobiercy. Jeżeli zatem wątpliwości takie istnieją (np. w razie wątpliwej autentyczności testamentu), a ich usunięcie wymagałoby przeprowadzenia czynności dowodowych, notariusz nie może sporządzić aktu. Dodatkowym zabezpieczeniem jest obowiązek obecności przy sporządzaniu protokołu dziedziczenia oraz obowiązek podpisania aktu poświadczenia dziedziczenia przez wszystkie osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. Innym mechanizmem zapobiegającym niepożądanym efektom notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia oraz możliwemu pokrzywdzeniu, np. zapisobierców, jest obowiązek powiadamiania przez notariusza o dokonanym otwarciu i ogłoszeniu testamentu nie tylko osób, których rozrządzenia testamentowe dotyczą, ale również Sądu spadku (proj. art. 652 kpc)”.

Na koniec trzeba podkreślić, że przewiduje się określenie maksymalnej stawki taksy notarialnej za sporządzeniu protokołu dziedziczenia w wysokości 50 zł, oraz odrębnie dla czynności sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia – również w wysokości 50 zł. Wobec tego, że uprzednie sporządzenie protokołu dziedziczenia jest niezbędnym warunkiem sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia, łączny koszt uzyskania zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia przez spadkobierców wynosić będzie 100 zł. Takie niskie określenie wynagrodzenia notariusza spowoduje, że ten sposób potwierdzania praw do spadku – będąc szybszym od sądowego i tanim sposobem – niewątpliwie zyska na popularności.